สมุนไพรบวบหอม มีชื่อท้องถิ่นอื่น ๆ ว่า บวบ
(คนเมือง), มะบวบอ้ม มะนอยขม มะนอยอ้ม มะบวบ บวบกลม บวบอ้ม
(ภาคเหนือ), บวบกลม บวบขม บวบหอม (ภาคกลาง), เป็นต้น
ลักษณะของบวบหอม
ต้นบวบหอม หรือ ต้นบวบกลม
จัดเป็นพรรณไม้เถาล้มลุกมีอายุได้เพียง 1 ปี
มักเลื้อยพาดพันไปตามต้นไม้ชนิดอื่น ๆ หรือตามร้านที่ปลูกทำไว้
ลำต้นมีลักษณะเป็นเถาสี่เหลี่ยมหรือเป็นเถากลมและมีร่องเป็นเส้นตามยาว
เถามีความยาวได้ประมาณ 7-10 เมตร และจะมีมือสำหรับยึดเกาะเป็นเส้นยาวประมาณ
3 เส้น ตามลำต้นอ่อนและยอดอ่อนจะมีขนที่อ่อนนุ่ม
เมื่อลำต้นแก่ขนเหล่านั้นก็จะค่อย ๆ หลุดร่วงไป
ทุกส่วนของลำต้นเมื่อนำมาขยี้ดมดูจะมีกลิ่นเหม็นเขียว
ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการเพาะเมล็ด
ใบบวบหอม ใบเป็นใบเดี่ยวออกตรงข้ามกัน ลักษณะของใบค่อนข้างกลม
ปลายใบแหลม โคนใบเว้าเข้าหากันคล้ายรูปหัวใจ แผ่นใบจะมีรอยเว้าเข้าประมาณ 3-7
รอย และริมขอบใบจะเป็นรอยหยักหรือคลื่นเล็กน้อย ใบมีขนาดกว้างประมาณ 15-25
เซนติเมตรและยาวประมาณ 8-25 เซนติเมตร หลังใบเป็นสีเขียวแก่
ส่วนท้องใบเป็นสีเขียวอ่อน ใบอ่อนจะมีขนมาก เมื่อใบแก่แล้วขนเหล่านั้นจะค่อย ๆ
หลุดร่วงไป เห็นเส้นใบนูนได้ชัดเจนประมาณ 3-7
เส้น ส่วนก้านใบนั้นมีลักษณะเป็นเหลี่ยมและมีขนอ่อนนุ่ม
โดยมีความยาวของก้านใบประมาณ 4-9 เซนติเมตร
ดอกบวบหอม
ในต้นเดียวกันหรือในช่อดอกเดียวกันจะทั้งดอกเพศผู้และดอกเพศเมีย
โดยดอกเพศผู้จะออกดอกเป็นช่อ ยาวประมาณ 10-15
เซนติเมตร มีก้านดอกยาวประมาณ 1-2 เซนติเมตร
กลีบรองกลีบดอกที่โคนเชื่อมติดกันเป็นท่อสั้น ๆ ส่วนปลายแยกเป็นกลีบเล็ก ๆ 5
กลีบ และมีขน ส่วนกลีบดอกมี 5 กลีบ
ลักษณะเป็นรูปไข่กลีบหรือเป็นรูปรี กลีบดอกเป็นสีเหลืองหรือสีเหลืองอ่อน
ขอบกลีบดอกมีรอยย่นเป็นคลื่น ๆ เมื่อดอกบานเต็มที่จะมีขนาดกว้างประมาณ 3-5
เซนติเมตร โดยกลีบดอกจะมีขนาดกว้างประมาณ 1.5
เซนติเมตรและยาวประมาณ 2-3 เซนติเมตร ดอกมีเกสรเพศผู้ประมาณ 3
ก้าน ส่วนดอกเพศเมียมักจะออกดอกเป็นดอกเดี่ยว
ผลบวบหอม ลักษณะของผลเป็นรูปทรงกระบอก
ผลมีขนาดกว้างประมาณ 5-10 เซนติเมตรและยาวประมาณ 16-60
เซนติเมตร ที่ปลายผลจะมีรอยของกลีบรองกลีบดอกเหลืออยู่
ผลอ่อนเป็นสีเขียวและมีลายเป็นสีเขียวแก่ ผิวผลด้านนอกมีนวลเป็นสีขาว
ส่วนผลแก่จะเป็นสีเขียวออกเหลืองหรือเป็นสีเขียวเข้มออกเทา เนื้อด้านในมีเส้นใยที่เหนียวมาก
มีลักษณะเป็นร่างแห เนื้อผลนิ่มเป็นสีขาว และมีเมล็ดลักษณะแบนรีหรือกลมแบน
มีขนาดกว้างประมาณ 0.6-0.8 เซนติเมตรและยาวประมาณ 1.2-1.5
เซนติเมตร โดยผลแก่นั้นจะมีเมล็ดข้างในเป็นสีดำ หรืออาจมีปีกออกทั้งสองข้างเมล็ด
และผลบวบชนิดนี้จะมีรสขม ผลมีลักษณะกลมสั้น มีความยาวได้ประมาณ 10
เซนติเมตร อันนั้นจะเรียกว่า “บวบขม
สรรพคุณของบวบหอม
เถาบวบหอมช่วยทำให้เลือดไหลเวียนได้ดี
ใยบวบช่วยบำรุงธาตุในร่างกาย
ใบ ผล ใยบวบ และเมล็ดเป็นยาขับพิษร้อนถอนพิษไข้
ส่วนดอกมีรสชุ่มและเย็นจัด
ช่วยดับร้อนในร่างกาย ผลช่วยทำให้เลือดเย็น
เมล็ดช่วยลดความร้อนในปอด ทำให้ปอดชุ่มชื่น
ใยบวบมีรสหวาน คุณสมบัติไม่ร้อนไม่เย็น
ช่วยทะลวงเส้นลมปราณ
น้ำจากเถาใช้ผสมกับน้ำตาลทราย
ใช้กินพอประมาณเป็นยาบรรเทาอาการร้อนใน ราก ใบ เถา ผล และใยบวบ
ช่วยแก้อาการร้อนใน
ราก, ใบ, เถา, เมล็ด
ช่วยแก้อาการกระหายน้ำ
น้ำจากเถาช่วยแก้อาการปวดศีรษะ
โดยใช้น้ำจากเถาผสมกับน้ำตาลทราย ใช้กินพอประมาณ หรือหากมีอาการปวดศีรษะข้างเดียว
ก็ให้ใช้รากนำมาต้มใส่ไข่เป็ด 2 ฟองแล้วนำมากิน
น้ำคั้นจากใบสด นำมาหยอดตาเด็ก
เพื่อใช้รักษาเยื่อตาอักเสบ
ช่วยรักษาโพรงจมูกอักเสบ
ด้วยการใช้เถานำมาคั่วให้เหลืองแล้วบดให้เป็นผง ทำเป็นยานัตถุ์เป่าเข้าจมูก
โดยให้ใช้ติดต่อกันประมาณ 2-4 วัน
เถามีรสขมและเย็นจัด มีพิษเล็กน้อย
ใช้เป็นยารักษาจมูกมีหนองและมีกลิ่นเหม็นที่อาจมีอาการปวดศีรษะร่วมด้วย
ด้วยการใช้เถาบริเวณใกล้กับรากเผาให้เป็นถ่าน แล้วบดให้เป็นผง ใช้ผสมกับเหล้ากิน
ใช้รักษาคางทูม ให้ใช้ผลนำไปเผาให้เป็นถ่าน
บดให้เป็นผง ใช้ผสมกับน้ำเป็นยาทา หรือจะใช้ใยผล ที่เผาเป็นถ่านแล้วนำมาผสมกับน้ำใช้ทาบริเวณที่ปวด
เมล็ดมีรสหวานมัน
ใช้เป็นยารักษาอาการปวดเสียวฟัน โดยเลือกใช้ผลที่แก่นำไปเผาให้เป็นเถ้าแล้วบดให้เป็นผง
ใช้เป็นยาทาบริเวณที่ปวด ส่วนเถาก็เป็นยาแก้อาการปวดเสียวฟันเช่นกัน
ผลอ่อนและใยบวบเป็นยาลดไข้
น้ำคั้นจากเถาใช้ผสมกับน้ำตาลทรายกินพอประมาณเป็นยาแก้หวัดได้
น้ำคั้นจากเถานำมาผสมกับน้ำตาลทรายกินพอประมาณเป็นยาแก้ไอ
หรือจะใช้ดอกแห้งประมาณ 6-10 กรัมนำมาผสมกับน้ำผึ้งแล้วต้มจิบกิน
หรือจะใช้เถานำไปต้มกับน้ำ หรือใช้น้ำคั้นจากเถาสดกินเป็นยาแก้ไอ
ผลช่วยแก้อาการไอร้อยวัน
ด้วยการใช้น้ำคั้นจากบวบสดผสมกับน้ำผึ้งเล็กน้อย ใช้กินครั้งละ 60
มิลลิลิตร วันละ 2-3 ครั้ง
ดอกมีรสชุ่ม ขมเล็กน้อย และเย็นจัด
ใช้แก้อาการเจ็บคอได้ โดยใช้ดอกแห้งประมาณ 6-10
กรัม นำมาผสมกับน้ำผึ้ง แล้วต้มจิบกินเป็นยา หรือจะใช้ผลอ่อนคั้นเอาแต่น้ำ
ใช้กินครั้งละ 1 ช้อนโต๊ะ วันละ 2-3
ครั้ง และผสมกับน้ำใช้กลั้วคอ หรือจะใช้ขั้วผลนำไปเผาไฟให้เป็นเถ้า บดให้เป็นผง
ใช้เป่าคอรักษาอาการเจ็บคอ หรือจะใช้น้ำจากเถาผสมกับน้ำตาลทรายใช้กินพอประมาณก็ได้
หรือจะใช้รากนำมาต้มกับน้ำดื่ม
หรือนำรากมาแช่กับน้ำในภาชนะกระเบื้องแล้วเทเอาแต่น้ำกินก็เป็นยาแก้อาการเจ็บคอเช่นกัน
เถานำไปต้มกับน้ำหรือใช้น้ำคั้นจากเถาสดกินเป็นยาขับเสมหะ
ใบและเมล็ดช่วยขับเสมหะ ละลายเสมหะ
เมล็ดใช้กินเป็นยาทำให้อาเจียน
ใช้ดอกแห้งประมาณ 6-10
กรัมผสมกับน้ำผึ้ง แล้วต้มจิบกินเป็นยาแก้หอบ
เถาใช้เป็นยารักษาหลอดลมอักเสบเรื้อรัง
อาการอักเสบเรื้อรังในคนแก่ ด้วยการใช้เถาแห้งประมาณ 100-250
กรัม นำมาหั่นเป็นฝอย แล้วนำไปแช่กับน้ำจนพองตัว แล้วนำไปต้มและแยกกากออก
ใส่น้ำตาลพอประมาณ ใช้กินเป็นยาวันละ 2-3
ครั้ง ติดต่อกันประมาณ 10 วัน ส่วนอีกวิธีให้ใช้เถาประมาณ 100-150
กรัม นำมาหั่นเป็นแว่นบาง ๆ ต้มกับน้ำ 1,000
ซีซี โดยต้มจนเหลือน้ำประมาณ 400 ซีซี เสร็จแล้วพักไว้ก่อน
นำกากที่ต้มครั้งแรกมาต้มกับน้ำอีก 800
ซีซี แล้วต้มจนเหลือ 400 ซีซี แล้วนำน้ำที่ต้มทั้งสองมารวมกัน
เคี่ยวด้วยไฟอ่อน ๆ จนเหลือน้ำประมาณ 150 ซีซี
ใช้แบ่งดื่มวันละ 3 ครั้ง ครั้งละ 50
ซีซี ติดต่อกันกัน 10 วัน แล้วจะเห็นผล ส่วนราก ใบ
และเถาก็ช่วยรักษาหลอดลมอักเสบเช่นกัน
น้ำจากเถาช่วยแก้อาการปวดท้อง
ด้วยการใช้น้ำจากเถาผสมกับน้ำตาลทราย ใช้กินพอประมาณ
ผลมีรสชุ่มและเย็น ใช้เป็นยารักษาโรคบิดถ่ายเป็นเลือด
ช่วยแก้อาการปวดท้องเนื่องจากดื่มเหล้ามาก ด้วยการใช้ผลแห้งประมาณ 1 ผล
นำไปเผาให้เป็นถ่านแล้วบดเป็นผง ใช้ผสมกับเหล้าดื่มครั้งละประมาณ 6
กรัม หรือจะใช้ใบเป็นยารักษาโรคบิดก็ได้ โดยให้ใช้ใบในขนาดประมาณ 300-600
มิลลิกรัม เข้าใจว่านำมาต้มกับน้ำดื่ม
ผลช่วยขับลม
เมล็ดช่วยแก้อาการท้องผูก เป็นยาระบาย ส่วนผลอ่อนก็เป็นยาระบายเช่นกัน
รากใช้ในขนาดน้อย ๆ มีฤทธิ์เป็นยาถ่ายอย่างแรง น้ำต้มกับรากใช้ดื่มเป็นยาระบาย
เมล็ดใช้เป็นยาขับพยาธิตัวกลม โดยนำเมล็ดแก่
(เมล็ดแก่เปลือกดำจะได้ผลดี ส่วนเปลือกขาวจะไม่ได้ผล) นำมาเคี้ยวกินตอนท้องว่าง
หรือจะนำเมล็ดมาบดให้ละเอียดใส่ในแคปซูลกินวันละครั้ง
แล้วพยาธิตัวกลมก็จะถูกขับออกมา หรือจะใช้เมล็ดประมาณ 40-50
เมล็ด (ถ้าเป็นเด็กให้ใช้ 30 เม็ด) นำมาตำให้ละเอียด
แล้วใช้กินกับน้ำเปล่าตอนท้องว่าง โดยให้กินวันละ 1
ครั้ง ติดต่อกัน 2 วัน ส่วนเถาก็ใช้เป็นยาขับพยาธิได้เช่นกัน
ผลช่วยแก้อาการเลือดออกตามทางเดินอาหารและจากกระเพาะปัสสาวะ
แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ
ผลอ่อน ใยบวบ เมล็ด และดอก
มีสรรพคุณเป็นยาขับปัสสาวะ น้ำต้มใบใช้ร่วมกับยาขับปัสสาวะอื่น
ๆ หรือน้ำต้มจากใบสดเป็นยาใบขับปัสสาวะ ช่วยแก้ปัสสาวะเป็นเลือด
หากใช้ใบแห้งให้ใช้ขนาด 5 กรัม นำมาชงกับน้ำร้อน 1
แก้ว ใช้ดื่มก่อนอาหารเช้าและเย็น
ผล, ใยบวบช่วยรักษาทางเดินปัสสาวะอักเสบ
ด้วยการใช้ใยบวบหรือรังบวบ 30 กรัม
นำมาต้มกับน้ำผสมน้ำผึ้งเล็กน้อยกินเป็นยา หรือจะใช้ผลบวบ 1 ผล
นำมาผิงไฟให้เหลืองแห้งแล้วบดเป็นผง แบ่งเป็น 2
ส่วน ใช้กินกับเหล้าเหลือง
ช่วยรักษาริดสีดวงทวาร
โดยใช้ใบนำมาตำแล้วพอกหรือจะบดเป็นผงผสมเป็นยาทาบริเวณที่เป็น
ผลช่วยแก้อาการปวดประจำเดือนของสตรี
ด้วยการใช้ผลบวบแห้ง 1 ผล นำมาต้มกับน้ำดื่ม
ผลใช้แก้ประจำเดือนของสตรีมามากผิดปกติ
ให้ใช้ผลบวบแก่ 1 ผล นำมาผิงไฟให้ดำแต่อย่าให้ไหม้
แล้วบดเป็นผงกินกับเกลือครั้งละ 9 กรัม
ใบใช้เป็นยารักษาสตรีที่มีอาการตกเลือด
ด้วยการนำใบไปคั่วให้เป็นถ่าน บดให้เป็นผง ใช้ผสมกับเหล้าดื่มครั้งละ 6-15
กรัม
ราก ใบ และเถา ใช้ภายนอกเป็นยาใส่แผลช่วยห้ามเลือดได้
หากเป็นแผลมีเลือดออก
ให้ใช้ใบตากแห้งนำมาบดเป็นผง แล้วนำมาใช้โรยบริเวณแผล ใบนำมาตำใช้เป็นยาพอกแก้อาการอักเสบและฝี
รากมีสรรพคุณช่วยรักษาแผลเน่าเปื่อยอักเสบ
ด้วยการใช้รากนำมาต้มกับน้ำใช้ล้างแผล จะช่วยทำให้แผลหายเร็วขึ้น
ใบ ช่วยรักษาผดผื่นคัน
ด้วยการใช้ใบสดนำมาตำคั้นเอาแต่น้ำ ใช้เป็นยาทาบริเวณที่เป็น
หรือจะใช้ใบสดผสมกับเมนทอล นำมาตำใช้เป็นยาพอกหรือทาบริเวณที่เป็น
ราก, ใบ, เถาใช้รักษาโรคผิวหนัง
กลากเกลื้อน ฝีหนอง ใบนำมาตำใช้เป็นยาพอกรักษากลาก
บาดแผลเรื้อรัง รักษาแผลจากแมลงสัตว์กัดต่อย หรือจะใช้ใบนำมาต้มเอาแต่น้ำใช้ชะล้าง
หรือบดเป็นผงผสมเป็นยาทาก็ได้ ใช้รักษาเกลื้อน
ให้ใช้ใบสดนำมาล้างให้สะอาด
นำมาขยี้แล้วใช้ถูบริเวณที่เป็นจนผิวหนังเริ่มแดงก็หยุดสักพัก
แล้วทำใหม่ติดต่อกันหลาย ๆ ครั้ง โดยบริเวณที่ถูไม่ต้องล้างน้ำออกจนกว่าเกลื้อนจะหาย
หรือจะเด็ดบวบอ่อนที่มีน้ำค้างเกาะในตอนเช้า นำมาตำให้ละเอียด
คั้นเอาแต่น้ำมาทาบริเวณที่เป็นก็ได้
น้ำคั้นจากใบสดใช้เป็นยาทาแก้กลากบนศีรษะ
ใช้เปลือกผลนำไปเผาไฟให้แห้ง
แล้วบดให้เป็นผงผสมเป็นยาทารักษาฝี ฝีไม่มีหัว แผลมีหนอง และแผลที่เกิดจากการกดทับนาน
ๆ หรือใช้ผลสดนำมาคั้นเอาแต่น้ำใช้เป็นยาทารักษาฝีบวม
หากเป็นหูด ให้ใช้ดอกสดประมาณ 2-5
ดอก ใส่เกลือลงไปเล็กน้อยแล้วตำให้ละเอียด
ใช้เช็ดถูบริเวณที่เป็นจนเริ่มรู้สึกร้อน แล้วให้ถูบ่อย ๆ จะได้ผลดี
โดยให้ใช้จนกากแห้ง เททิ้งแล้วเปลี่ยนใหม่
ราก ใบ และเถาใช้เป็นยาแก้อาการปวดหลัง
ใยบวบ, เมล็ด
ช่วยแก้อาการปวดเอว ด้วยการใช้ใยบวบ 30
กรัม นำมาต้มกับน้ำเติมเหล้าเหลืองเล็กน้อยใช้กินเป็นยา
หรือถ้าจะใช้รักษาอาการปวดเอวเรื้อรัง ก็ให้นำเมล็ดมาคั่วจนเหลือง แล้วบดให้เป็นผง
ใช้ผสมกับเหล้าดื่ม แล้วให้นำกากมาพอกบริเวณที่มีอาการปวด
ใยบวบมีสรรพคุณแก้อาการปวดเส้น ปวดกระดูก
เถาช่วยรักษาแขนขาเป็นเหน็บชา
ใช้ใยผลหรือรังบวบที่เผาเป็นถ่านแล้วนำมาบดเป็นผง
ใช้ผสมกับเหล้าดื่ม แล้วห่มผ้าห่มให้เหงื่อออกด้วย
จะช่วยขับน้ำนมของสตรีที่มีน้ำนมน้อยหลังการคลอดบุตรได้
ส่วนผลก็ช่วยขับหรือเรียกน้ำนมได้เช่นกัน ด้วยการใช้ผลแก่ 1
ผลนำมาตากในที่ร่มให้แห้ง ผิงให้แห้งแล้วบดเป็นผง ใช้ชงกับเหล้าเหลืองดื่มครั้งละ 9
กรัม หรือจะใช้ผลประมาณ 1-2 ผล นำมาประกอบอาหารให้แม่ลูกอ่อนรับประทานก็ได้
ประโยชน์ของบวบหอม
ผลอ่อนและยอดอ่อนสามารถนำไปประกอบอาหารได้ เช่น
แกง แกงเลียง ผัด หรือนำไปลวกกินกับน้ำพริก
น้ำมันจากเมล็ดบวบหอมสามารถนำมาใช้ทำอาหารได้
ใยผล ใยบวบ
หรือรังบวบสามารถนำมาใช้ในการทำความสะอาดเครื่องแก้ว เครื่องครัว รถยนต์
ทำใยขัดหม้อ เอามาขัดถูตัวหรือใช้ล้างจานได้ ฯลฯ
หรือจะใช้เป็นที่บุรองภายในของหมวกเหล็ก ทำเบาะรองไหล่ ยัดในหมอน ในรถหุ้มเกาะ
ใช้ใส่ในหีบห่อเพื่อป้องกันการกระทบกระแทก ใช้ผสมทำแผ่นเก็บเสียง ฯลฯ
อีกทั้งใยผลหรือรังบวบยังมีคุณสมบัติที่ทนความร้อนได้ดี
ใช้ทำหน้าที่สำหรับจับหม้อที่ร้อน ๆ หรือใช้รองหม้อนึ่งข้าว
หรือใช้ในการกรองน้ำมันของเรือเดินทะเลและเครื่องยนต์ที่มีระบบการเผาไหม้ภายในต่าง
ๆ ได้ นอกจากนี้ยังนำมาใช้สานเป็นเสื่อ หมวก ผ้าปูโต๊ะ ใช้ผสมในปูนปลาสเตอร์
ในสารเคลือบทำแผ่นเก็บความร้อน อีกทั้งใยผลหรือรังบวบก็ยังเป็นแหล่งที่ให้ Cellulose ที่นำมาใช้ทำเป็นเยื่อกระดาษได้อีกด้วย
ข้อควรระวังในการใช้สมุนไพรบวบหอม
หากกินติดต่อกันมากเกินไปจะส่งผลทำให้ไตพร่องและทำให้สมรรถภาพทางเพศของผู้ชายเสื่อมลงด้วย
